რინატ დასაევი — კარიერის…

🧤⚽ რინატ დასაევი — კარიერის ისტორია და ლეგენდარული გზა

1980-იანი წლების ევროპულ ფეხბურთში ცოტა თუ საჯარიმოს ისეთი სიმშვიდითა და ათლეტურობით აკონტროლებდა, როგორც რინატ დასაევი. მოსკოვის „სპარტაკისა“ და საბჭოთა ნაკრების კარის დარაჯი ერთგვარი ხიდი გახდა ლევ იაშინის ეპოქის ოქროს ხანასა და თანამედროვე ფეხბურთის მოთხოვნებს შორის. ელვისებური რეაქციით, შავი თმითა და დისციპლინირებული თამაშით გამოჩენილი დასაევი საბჭოთა სპორტის მთავარ საყრდენად იქცა. მისი დაჯერებული თამაში მშვიდ გარემოს უქმნიდა დაცვას როგორც შინაურ, ისე საერთაშორისო ასპარეზზე, რამაც მას სრულიად ევროპაში აღიარება და თავისი თაობის ერთ-ერთი საუკეთესო მეკარის სტატუსი მოუტანა.

რინატ ფაიზრაჰმანის ძე დასაევი 1957 წლის 13 ივნისს ასტრახანში დაიბადა. ვოლგის თათრების ოჯახში გაზრდილი სპორტსმენის გზა მსოფლიო ფეხბურთის მწვერვალისკენ საკმაოდ მოულოდნელად დაიწყო. ბავშვობაში იგი ცურვით იყო დაკავებული, რამაც მას ის კუნთოვანი მასა და ფიზიკური გამძლეობა შესძინა, რაც შემდგომში მოედანზე გამოარჩევდა. თუმცა, მოზარდობისას ხელზე ჩატარებული ოპერაციის გამო აუზთან გამოშვიდობება მოუწია. სპორტული ამბიციები ფეხბურთისკენ მიმართა და საკუთარი წოდება სწორედ კართან იპოვა, სადაც სწრაფმა რეაქციამ და სიმაღლემ თანატოლებს შორის მალევე გამოაჩინა.

დასაევი მშობლიური ქალაქის „ვოლგარის“ აკადემიაში დარეგისტრირდა, სადაც ადგილობრივმა მწვრთნელებმა მისი თანდაყოლილი ინსტინქტები და თავდამსხმელებთან უშიშარი თამაში შენიშნეს. ასაკობრივ გუნდებში სწრაფად წავიდა წინ და პოზიციურად იმაზე ბევრად ზრდასრულ თამაშს აჩვენებდა, ვიდრე ასაკი ითხოვდა. 1975 წელს, 18 წლის ასაკში, მისი დებიუტი ასტრახანის „ვოლგარის“ შემადგენლობაში საბჭოთა კავშირის მეორე ლიგაში შედგა. სამი სეზონის განმავლობაში მან მეკარისთვის საჭირო საბაზისო უნარები დახვეწა, დაბალი ლიგის ხისტ ფეხბურთს მოერგო და ის ფსიქოლოგიური მდგრადობა გამოიმუშავა, რაც მისი კარიერის საძირკვლად იქცა. ასტრახანში დაფიქსირებულმა სტაბილურმა თამაშმა მთელი საბჭოთა კავშირის სკაუტების ყურადღება მიიპყრო.

ახალგაზრდა დასაევის კარიერაში გარდამტეხი მომენტი 1977 წლის ბოლოს დადგა, როდესაც ლეგენდარულმა მწვრთნელმა, კონსტანტინ ბესკოვმა იგი მოსკოვის „სპარტაკში“ მიიწვია. 1976 წელს უმაღლესი ლიგიდან გავარდნის შემდეგ, „სპარტაკი“ გარდაქმნის მძიმე პროცესს გადიოდა. ბესკოვი აწყობდა დინამიკურ, პასზე ორიენტირებულ გუნდს, რომელსაც კლუბის ძველი დიდება უნდა დაებრუნებინა. მწვრთნელმა დასაევში დაინახა მეკარე, რომლის ტაქტიკური აზროვნებაც მის თანამედროვე საფეხბურთო ფილოსოფიას იდეალურად ერგებოდა. ასე აღმოჩნდა ასტრახანელი ახალგაზრდა დედაქალაქში, სადაც სათავე დაედო წარმატებულ ათწლეულს.

„სპარტაკის“ ძირითად გუნდში დასაევის დებიუტი 1978 წლის გაზაფხულზე შედგა. მან გამოცდილი ვეტერანები მალევე ჩაანაცვლა და კლუბის პირველი ნომერი გახდა. მისი გამოჩენა „სპარტაკის“ უმაღლეს ლიგაში დაბრუნებას დაემთხვა, სადაც გუნდის სანახაობრივმა თამაშმა გულშემატკივრების აღფრთოვანება გამოიწვია. 1979 წელს, დაბალ ლიგაში ასპარეზობიდან სულ რაღაც ორ წელიწადში, დასაევმა „სპარტაკს“ ჩემპიონობის მოპოვებაში ულიდერა. სტაბილურმა ასპარეზობამ და რთულ მატჩებში შესრულებულმა საკვანძო სეივებმა იგი ქვეყნის საუკეთესო ახალგაზრდა მეკარედ აქცია და ჟურნალ „ოგონიოკისგან“ წლის საუკეთესო მეკარის პირველი ჯილდოც მოუტანა.

1980-იან წლებში დასაევი „სპარტაკის“ ნამდვილი გული და კაპიტანი გახლდათ. ბესკოვის ხელმძღვანელობით გუნდი მუდმივად იბრძოდა ჩემპიონობისთვის და სატურნირო ცხრილის სათავეში იმყოფებოდა, სადაც კონკურენციას უწევდა კიევის „დინამოსა“ და თბილისის „დინამოს“. დასაევის სიმშვიდე და ოსტატობა ევროპულ ასპარეზზეც ნათლად გამოჩნდა, სადაც „სპარტაკმა“ ჩემპიონთა თასსა და უეფას თასზე რამდენიმე დასამახსოვრებელი მატჩი ჩაატარა. 1982 წელს ლონდონის „არსენალის“ ბარიერის გადალახვამ, ასევე „ასტონ ვილასთან“ და „ნანტთან“ გამართულმა შეხვედრებმა დასაევის სახელი საბჭოთა კავშირის საზღვრებს გარეთაც გაათქვა. 1987 წელს მან საბჭოთა კავშირის ჩემპიონის მეორე ტიტული მოიპოვა. საერთო ჯამში, მან ქვეყნის წლის საუკეთესო მეკარის ოფიციალური ჯილდო ხუთჯერ დაისაკუთრა.

საბჭოთა კავშირის ეროვნულ ნაკრებში დასაევის კარიერა 1979 წელს დაიწყო. მისი სადებიუტო დიდი ტურნირი 1980 წლის მოსკოვის ოლიმპიური თამაშები იყო, სადაც ნაკრებმა ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. 1980-იანი წლების დასაწყისისთვის დასაევი ეროვნული გუნდის უცვლელი პირველი ნომერი გახდა და ჯერ კონსტანტინ ბესკოვის, ხოლო მოგვიანებით ვალერი ლობანოვსკის სრული ნდობა დაიმსახურა. დაცვის ხაზი, რომელსაც ხშირად კიევის „დინამოსა“ და „სპარტაკის“ მცველები ადგენდნენ, დასაევის ზურგით თავს სრულიად უსაფრთხოდ გრძნობდა.

1982 წლის ესპანეთის მსოფლიო ჩემპიონატზე დასაევის დებიუტი მსოფლიოს უდიდეს საფეხბურთო ფორუმზე შედგა. მან ხუთივე მატჩში ითამაშა და მსოფლიო დონის ვარსკვლავების წინააღმდეგ უმაღლესი კლასი აჩვენა. სევილიაში, ბრაზილიის ვარსკვლავურ ნაკრებთან სადებიუტო შეხვედრაში, დასაევმა არაერთი ბრწყინვალე სეივი შეასრულა, სანამ სოკრატესისა და ედერის შორეული დარტყმები მის კარში აღმოჩნდებოდა. საბჭოთა ნაკრები მეორე ჯგუფურ ეტაპზე გავიდა და შოტლანდიასთან, ახალ ზელანდიასთან და პოლონეთთან მატჩებში დაუმარცხებელი დარჩა. დასაევმა რამდენიმე მშრალი შეხვედრა ჩაატარა და საერთაშორისო პრესისგან დიდი შეფასებები დაიმსახურა.

ოთხი წლის შემდეგ, 1986 წლის მექსიკის მუნდიალზე, დასაევი ვალერი ლობანოვსკის გაწვრთნილ გუნდს კაპიტნობდა. საბჭოთა ნაკრებმა ტურნირი უნგრეთთან შთამბეჭდავი გამარჯვებით (6:0) დაიწყო. გუნდი მერვედფინალში გავიდა, სადაც ლეონში ბელგიასთან დრამატულ, უხვგოლიან შეხვედრაში 3:4 დამარცხდა დამატებით დროში — თავდამსხმელ იგორ ბელანოვის ჰეთ-თრიკის მიუხედავად. მარცხის მიუხედავად, დასაევის ლიდერულმა თვისებებმა, ზუსტმა პასებმა და სწრაფმა რეაქციებმა კიდევ უფრო განამტკიცა მისი, როგორც მსოფლიოს ერთ-ერთი საუკეთესო მეკარის რეპუტაცია.

დასაევის სანაკრებო კარიერის მწვერვალი 1988 წლის ევროპის ჩემპიონატი გახდა დასავლეთ გერმანიაში. კაპიტნის რანგში მან გუნდს ფინალისკენ გაუძღვა. ჯგუფურ ეტაპზე საბჭოთა ნაკრებმა ნიდერლანდები (1:0) და ინგლისი (3:1) დაამარცხა. შტუტგარტში გამართულ ნახევარფინალში, იტალიასთან 2:0 მოგებულ მატჩში, დასაევმა მეკარეობის ნამდვილი მასტერკლასი ჩაატარა და იტალიელთა შეტევები სრულიად გააუვნებელყო. კარიდან დაჯერებულმა გამოსვლებმა და ცივმა სისხლმა საბჭოთა ნაკრები ევროპის ჩემპიონატის ფინალში გაიყვანა, რაც ქვეყნის საფეხბურთო ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი მიღწევა იყო.

1988 წლის ევროპის ჩემპიონატის ფინალში, მიუნხენში, საბჭოთა ნაკრები კვლავ ნიდერლანდებს შეხვდა. თუმცა გუნდი 0:2 დამარცხდა, ეს მატჩი ფეხბურთის ისტორიაში ოქროს ასოებით ჩაწერა. რუდ გულიტმა ანგარიში თავური დარტყმით გახსნა, რის შემდეგაც მარკო ვან ბასტენმა მახვილი კუთხიდან წარმოუდგენელი დარტყმით ბურთი დასაევის თავს ზემოთ შორ კუთხეში გადაგზავნა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს გოლი ფეხბურთის ისტორიაში ერთ-ერთ საუკეთესოდ ითვლება, დასაევის ასპარეზობა მთელი ტურნირის განმავლობაში მაღალი შეფასების ღირსი გახდა. იგი ტურნირის საუკეთესო მეკარედ დასახელდა და ვერცხლის მედალი მოიპოვა.

1988 წელი დასაევისთვის პირადი აღიარების წელიც აღმოჩნდა. ფეხბურთის ისტორიისა და სტატისტიკის საერთაშორისო ფედერაციამ იგი 1988 წლის მსოფლიოს საუკეთესო მეკარედ აღიარა — მან გადაასწრო ისეთ ვარსკვლავებს, როგორებიც ჰანს ვან ბრეკელენი და ვალტერ ძენგა იყვნენ. 1979-1990 წლებში დასაევმა საბჭოთა ნაკრებში 91 მატჩი ჩაატარა. შინაურ ასპარეზზე კი მან წლის საუკეთესო მეკარის ჯილდო სულ ექვიზჯერ მოიპოვა, რაც იმ ეპოქაში მისი აბსოლუტური დომინირების დასტურია.

1988 წლის ბოლოს დასაევმა ისტორია მოედნის მიღმაც დაწერა. მიხეილ გორბაჩოვის „პერესტროიკის“ პოლიტიკური რეფორმების წყალობით, საბჭოთა სპორტსმენებს უცხოურ კლუბებთან პროფესიული კონტრაქტების გაფორმების უფლება მიეცათ. 1988 წლის ნოემბერში დასაევმა „სპარტაკი“ დატოვა და ესპანურ „სევილიას“ შეუერთდა, სადაც სატრანსფერო თანხამ დაახლოებით 2 მილიონი დოლარი შეადგინა. ეს იყო ისტორიული ტრანსფერი — საბჭოთა სპორტის ვარსკვლავის პირველი გადასვლა დასავლეთ ევროპის ჩემპიონატში. სევილიაში ჩასულ ფეხბურთელს ათასობით ესპანელი გულშემატკივარი შეხვდა.

დასაევმა „სევილიაში“ სამი სეზონი გაატარა (1988-1991). ახალ ქვეყანასთან, ენასთან და ტაქტიკასთან ადაპტაცია ადვილი არ ყოფილა, თუმცა პროფესიონალიზმითა და ბრწყინვალე სეივებით ადგილობრივი ქომაგების სიყვარული მალევე დაიმსახურა. ვისენტე კანტატორეს ხელმძღვანელობით, დასაევმა დაეხმარა „სევილიას“ 1989-90 წლების ლა ლიგაში მეექვსე ადგილის დაკავებაში, რამაც კლუბს უეფას თასის საგზური მოუტანა. მიუხედავად მუხლის ტრავმებისა, მისი გამოჩენა კარში კლუბისთვის სტაბილურობის გარანტი გახდა, სანამ იგი 1991 წელს კარიერას ოფიციალურად დაასრულებდა.

როგორც მეკარე, დასაევი ტრადიციული მეკარეობის უნარებსა და თანამედროვე ტაქტიკურ აზროვნებას იდეალურად აერთიანებდა. მაღალი ტანის წყალობით იგი ჩაწოდებებს მარტივად იღებდა, თუმცა მისი მთავარი იარაღი ბურთის თამაშში შეყვანა იყო. მან დაამკვიდრა ბურთის ხელით შორს ტყორცნის სტილი, რომლითაც ბურთი მოედნის ცენტრს სცდებოდა და „სპარტაკს“ თუ საბჭოთა ნაკრებს ელვისებური კონტრშეტევის წამოწყების საშუალებას აძლევდა. შესანიშნავი ინტუიცია, დაბალ დარტყმებზე სწრაფი რეაქცია და მეტოქის ჩანაფიქრის ამოცნობის უნარი იმ სტანდარტად იქცა, რამაც ევროპაში მეკარეების მთელ თაობაზე მოახდინა გავლენა.

საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდეგ, დასაევი ფეხბურთში სამწვრთნელო და ადმინისტრაციული საქმიანობით დარჩა. თავდაპირველად ესპანეთში დარჩა, მოგვიანებით კი, 1990-იანი წლების ბოლოს, რუსეთში დაბრუნდა. იგი მეკარეების მწვრთნელად მუშაობდა რამდენიმე კლუბში, მათ შორის მოსკოვის „სპარტაკსა“ და „ტორპედოში“. 2003-2005 წლებში იგი გიორგი იარცევის ასისტენტი იყო რუსეთის ეროვნულ ნაკრებში და ახალგაზრდა მეკარეებს ევრო 2004-ის შესარჩევ ეტაპზე თავის მდიდარ გამოცდილებას უზიარებდა.

დასაევის მემკვიდრეობა მსოფლიო ფეხბურთში ხელუხლებელი რჩება. 2004 წელს პელემ იგი „ფიფა 100-ის“ სიაში შეიყვანა, სადაც ფიფას ასწლოვან იუბილესთან დაკავშირებით ასი საუკეთესო ცოცხალი ფეხბურთელი დასახელდა. 2015 წელს კი მონაკოში მას ლეგენდარული „გოლდენ ფუტის“ ჯილდო გადაეცა. ლევ იაშინის ღირსეული მემკვიდრე, რინატ დასაევი რჩება სპორტსმენობისა და პროფესიონალიზმის ეტალონად, რომელმაც ფეხბურთში მთელი ეპოქა შექმნა.